“เฮ้ยแก เมื่อวานไม่ได้อ่านหนังสือมาเลยอ่ะ ทำข้อสอบไม่ได้แน่เลย”

“นี่เมื่อวานไปดูหนังมา หนังสือไม่ได้อ่านซักตัวเลย”

“เมื่อคืนเล่นเกมถึงตีสาม นี่จะอ่านข้อสอบรู้เรื่องไหม ยังไม่รู้เลยเนี่ย”

                ทุกคนน่าจะเคยได้ยินคำพูดแบบนี้บ่อยมากในชีวิตการเรียน โดยเฉพาะในช่วงก่อนเข้าห้องสอบ ไม่ว่าจะได้ยินจากเพื่อน เป็นคนบอกเรา หรือแม้กระทั่งได้ยินจากการที่เราเป็นคนพูดประโยคเหล่านี้กับคนอื่น เคยสังเกตไหมว่าทุกครั้งที่มีคนมา พูดแบบนี้กับเรา หลายคนก็มักจะมีคำถามเกิดขึ้นในใจว่า “จะพูดทำไม บ่นไปก็ไม่เห็นเคยตก” “เห็นพูดแบบนี้ทุกครั้ง ก็ได้ คะแนนดีตลอด” หรือ “ถ้ายังไม่มั่นใจ แล้วจะไปดูหนัง หรือมัวแต่เล่นเกมทำไม ควรเอาเวลาไปอ่านหนังสือสิ” แล้วเวลาที่ เราพูดประโยคเหล่านี้กับคนอื่นล่ะ เคยถามตัวเองแบบนี้บ้างไหม? ทั้งๆที่บางครั้ง เราคิดว่าเราก็อ่านมาเต็มที่แล้วนะหรือ แม้กระทั่งในใจลึกๆก็รู้สึกว่าพร้อมกับการสอบครั้งนี้ แต่ทำไมพอเจอหน้าเพื่อนมันก็ยังอดพูดแบบนี้ไม่ได้ทุกที  

                ในทางจิตวิทยาสังคมเรียกพฤติกรรมแบบนี้ว่า Self-Handicapping แต่ก่อนที่จะอธิบายว่าคืออะไร เราอยากจะ อธิบายคำอีกคำหนึ่งก่อน นั่นคือคำว่า Self-esteem  

               Self-esteem คือ การเห็นคุณค่าในตัวเอง โดยคนที่มี Self-esteem สูง ก็มักจะเป็น คนที่มองตัวเองในแง่บวก มีความสุขกับชีวิต รู้สึกว่าตนเองมีความสามารถและมีคุณค่า ในทางกลับกัน คนที่มี Self- esteem ต่ำ ก็จะเป็นคนที่มองตนเองในแง่ลบ รู้สึกว่าตนเองไม่มีคุณค่าและไม่มีความสามารถเหมือนคนอื่น ซึ่งการที่ Self-esteem จะสูงหรือต่ำนั้น นอกจากมุมมองที่เรามีต่อตนเองแล้วเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในชีวิตหรือมุมมองที่คนอื่นมีต่อตัวเราก็สามารถส่งผลต่อ Self-esteem ของเราได้เช่นกัน (Heatherton & Polivy,1998)  เช่น หากเราโดนนินทา โดนตำหนิ หรือ สอบตก ก็อาจจะส่งผลให้ Self-esteem ของเราลดลง ในขณะเดียวกันหากเราได้รับคำชม ได้รับรางวัล หรือ สอบได้คะแนนดีๆ ก็จะส่งให้ Self-esteem ของเราเพิ่มมากขึ้น ดังนั้นทุกคนจึงพยายามทำทุกวิธีที่จะรักษา Self-esteem ของตนเองเอาไว้ และวิธีที่ง่ายที่สุด ก็คือการพยายามแสดงออกแต่ด้านดีๆ ของตนเองให้คนอื่นรับรู้และหาเหตุผลหรือสถานการณ์ต่างๆมาใช้ปิดบังข้อเสียของตนเองเอาไว้ให้มากที่สุด ซึ่งนำไปสู่การเกิดพฤติกรรมที่เรียกว่า Self-Handicapping

                Self-Handicapping (Berglas & Jones, 1978) หรือแปลเป็นไทยว่า การทำให้ตนเองเสียเปรียบ จะเกิดขึ้นเมื่อเรากำลังจะต้องทำในสิ่งที่เราไม่มั่นใจ ดังตัวอย่างต่อไปนี้

          สถานการณ์ในบทความนี้ก็คือ การสอบ ถ้าเราลองคิดดีๆ จะเห็นว่าในวิชาที่ค่อนข้างง่าย เรามักจะไม่ค่อยได้ยินคำพูดในลักษณะที่ว่าไม่ได้เตรียมตัวมา หรือ คำพูดที่แสดงให้เห็นถึงความไม่พร้อมในด้านต่างๆ แต่ในวิชาที่ยาก เราจะได้ยินประโยคเหล่านี้จนเป็นเรื่องปกติ สาเหตุนั่นก็เป็นเพราะว่าในวิชาที่ยาก เราจะเกิดความไม่มั่นใจและกลัวว่าจะทำคะแนนได้ไม่ดี หากเราเข้าไปสอบเลย แล้วผลออกมาว่าเราได้คะแนนไม่ดีจริงๆ เราก็จะคิดว่า คนอื่นต้องมองว่าเราไม่ฉลาดแน่ๆ

             ดังนั้นเราจึงต้องพยายามสร้างสถานการณ์ที่จะทำให้ตัวเองทำไม่ได้จริงๆ และบอกกับคนอื่นเอาไว้ล่วงหน้าก่อนจะเข้าไปสอบ ไม่ว่าจะเป็นการบอกคนอื่นว่าไม่ได้อ่านหนังสือมาหรือไม่ได้เตรียมตัวมา หรือเป็นการกระทำที่ให้คนอื่นเห็นชัดเจน เช่น ไปดูหนังแล้วถ่ายรูปบัตรชมภาพยนตร์ลง facebook หรือ Instagram ก่อนวันสอบ เพราะการที่ทุกคนรับรู้สิ่งเหล่านี้แล้ว ถึงแม้เราสอบแล้วได้คะแนนออกมาไม่ดี เราก็จะรู้สึกว่าเรามีเหตุผลที่เราทำไม่ได้ซึ่งเกิดจากปัจจัยอื่นๆ ทั้งเพื่อนมาชวนไปดูหนัง กลับบ้านดึก ไม่มีเวลาอ่านหนังสือ หรือเราไม่ได้ตั้งใจอ่านหนังสือตั้งแต่แรก ไม่ใช่เพราะว่าเราไม่เก่ง ซึ่งถือเป็นการช่วยรักษาระดับ Self-esteem ของตนเองเอาไว้ได้ในระดับหนึ่ง แต่ถ้าการสอบในครั้งนั้นเราทำคะแนนออกมาได้ดี ก็จะยิ่งเป็นการเพิ่ม Self-esteem ให้กับตนเองมากขึ้นไปอีก

ไฟนอลคืออะไรไม่รู้จัก เทมาดูหนังแล้ว

                การใช้ Self-Handicapping ในสถานการณ์ที่เราไม่มั่นใจจริงๆ ก็จะถือเป็นการช่วยรักษา    Self-esteem และทำให้เราสบายใจขึ้นได้ แต่ถ้าใช้ Self-Handicapping ทุกครั้งจนติดเป็นนิสัยหรือกลายเป็นความเคยชิน มันก็อาจจะส่งผลให้เราลดความตั้งใจที่จะพยายามทำสิ่งเหล่านั้นลงได้ เช่น การที่เราใช้ Self-Handicapping ทุกครั้งในการสอบ ก็อาจส่งผลให้ความตั้งใจในการอ่านหนังสือของเราลดลงเพราะเราจะรู้สึกว่าแค่หาเหตุผลมาอธิบายได้เพื่อนก็ไม่คิดว่าเราไม่เก่งแล้ว ซึ่งมันก็ย่อมส่งผลเสียแก่ตัวเราได้ในระยะยาว

 🔺🔻🔺🔻🔺🔻🔺🔻🔺🔻🔺🔻🔺🔻🔺🔻🔺🔻🔺🔻🔺

                สุดท้ายก็อยากจะฝากไว้ว่า ทางแก้ปัญหาที่ดีที่สุดเวลาที่เราต้องทำในสิ่งที่เราไม่ถนัดหรือไม่มั่นใจ ก็คือการพยายามศึกษา ฝึกฝนและหาข้อมูลเพิ่มเติม โดยเฉพาะในเรื่องการเรียน ถ้าเรากลัวว่าเราจะทำข้อสอบไม่ได้ เราก็ต้องขยันให้มากขึ้น ตั้งใจเรียนให้มากขึ้น และหมั่นทบทวนบทเรียนอยู่เสมอ เพราะวิธีนี้นอกจากจะช่วยรักษา Self-esteem ให้เราได้แล้วความรู้และทักษะที่เราได้มาก็จะเป็นความสามารถที่ติดตัวเราไปตลอดชีวิต

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของวิชาทฤษฎีและงานวิจัยทางจิตวิทยาสังคม 

คณะจิตวิทยา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย